(1)మరీచి కొడుకు కశ్యప ప్రజాపతి. బ్రహ్మదేవుడి కుడి చేతి బొటన వేలి నుండి దక్షుడు అనే పురుషుడు, ఎడమచేతి బొటన వేలి నుండి ధరణి అనే స్త్రీ జన్మించారు. వారు ఇరువురికి వెయ్యి మంది మహా రుషులు జన్మించారు. (2)బ్రహ్మ మానస పుత్రులలో రెండవ వాడైన అంగిరుసున కు, ఉతధ్యుడు, బృహస్పతి, సంవర్తుడు అనే కొడుకులు పుట్టారు. బృహస్పతి దేవతలకు గురువు ఐనాడు. (3).అత్రి అనే మానసపుత్రునికి అనేక మంది మహా మునులు జన్మించారు.(4) పులస్త్యుడు అనే బ్రహ్మ మానసపుత్రునకు, రాక్షసులు జన్మించారు. (5)పులహుడు అనే మానస పుత్రునకు, కిన్నరలు, కింపురుషులు జన్మించారు.(6)క్రతువు అనే మాన సపుత్రునకు పక్షి జాతి పుట్టింది.

॥ శ్రీః ॥
12.192. అధ్యాయః 192
Mahabharata - Shanti Parva - Chapter Topics
భీష్మేణ యుధిష్ఠిరంప్రత్యధ్యాత్మనిరూపణం॥ 1॥
Mahabharata - Shanti Parva - Chapter Text

యుధిష్ఠిర ఉవాచ। 12-192-0x(5963)(72586)
అధ్యాత్మం నామ యదిదం పురుషస్యేహ చింత్యతే।
యదధ్యాత్మం యథా చైతత్తన్మే బ్రూహి పితామహ॥ 12-192-1(72587)
కుతః సృష్టమిదం సర్వం బ్రహ్మన్స్థావరజంగమం।
ప్రలయే చ కమభ్యేతి తన్మే వక్తుమిహార్హసి॥ 12-192-2(72588)
భీష్మ ఉవాచ। 12-192-3x(5964)
అధ్యాత్మమితి మాం పార్థ యదేతదనుపృచ్ఛసి।
తద్వ్యాఖ్యాస్యామి తే తాత శ్రేయస్కరతమం శుభం॥ 12-192-3(72589)
[సృష్టిప్రలయసంయుక్తమాచార్యైః పరిదర్శితం।]
యజ్జ్ఞాత్వా పురుషో లేకే ప్రీతిం సౌఖ్యం చ విందతి।
ఫలలాభశ్చ తస్య స్యాత్సర్వభూతహితం చ తత్॥ 12-192-4(72590)
`ఆత్మానమమలం రాజన్నావృత్యైవం వ్యవస్థితం।
తస్మిన్ప్రకాశతే నిత్యం తమః సోమో యథైవ తత్॥ 12-192-5(72591)
తద్విద్వాన్నష్టయాప్మైష బ్రహ్మభూయాయ కల్పతే।
అండావరణభూతానాం పర్యంతం హి యథా తమః॥' 12-192-6(72592)
పృథివీ వాయురాకాశమాపో జ్యోతిశ్చ పంచమం।
మహాభూతాని భూతానాం సర్వేషాం ప్రభవాప్యయౌ॥ 12-192-7(72593)
యతః సృష్టాని తత్రైవ తాని యాంతి పునఃపునః।
మహాభూతాని భూతేభ్యః సాగరస్యోర్మయో యథా॥ 12-192-8(72594)
ప్రసార్య చ యథాంగాని కూర్మః సంహరతే పునః।
తద్వద్భూతాని భూతాత్మా సృష్ట్వా సంహరతే పునః॥ 12-192-9(72595)
`స తేషాం గుణసంఘాతః శరీరే భరతర్షభ।
సతతం ప్రవిలీయంతే గుణాస్తే ప్రభవంతి చ॥ 12-192-10(72596)
యద్వినా నైవ శృణుతే న పశ్యతి న దీప్యతే।
యదధీనం యతస్తస్మాదధ్యాత్మమితి కథ్యతే॥ 12-192-11(72597)
జ్ఞానం తదేకరూపాఖ్యం నానాప్రజ్ఞాన్వితం తదా।
న తేవాచాఽనురూపం స్యాద్యయా రాసవివర్జితం॥ 12-192-12(72598)
ఆకాశాత్ఖలు యాజ్యేషు భవంతి సుమహాగుణాః।
ఇతి తన్మయమేవైతత్సర్వం స్థావరజంగమం। 12-192-13(72599)
ప్రలయే చ తమభ్యేతి తస్మాదుత్సృజ్యతే పునః।
మహాభూతేషు భూతాత్మా సృష్ట్వా సంహరతే పునః॥' 12-192-14(72600)
మహాభూతాని పంచైవ సర్వభూతేషు భూతకృత్।
అకరోత్తేషు వైషంయ తత్తు జీవో న పశ్యతి॥ 12-192-15(72601)
శబ్దః శ్రోత్రం తథా ఖాని త్రయమాకాశసంభవం।
వాయోః స్పర్శస్తథా చేష్టా త్వక్చైవ త్రితయం స్మృతం॥ 12-192-16(72602)
రూపం చక్షుస్తథా పాకస్త్రివిధం తేజ ఉచ్యతే।
రసః క్లేదశ్చ జిహ్వా చ త్రయో జలగుణాః స్మృతాః॥ 12-192-17(72603)
ఘ్రేయం ఘ్రాణం శరీరం చ ఏతే భూమిగుణాస్త్రయః।
మహాభూతాని పంచైవ షష్ఠం చ మన ఉచ్యతే॥ 12-192-18(72604)
ఇంద్రియాణి మనశ్చైవ విజ్ఞానాన్యస్య భారత।
సప్తమీ బుద్ధిరిత్యాహుః క్షేత్రజ్ఞః పునరష్టమః॥ 12-192-19(72605)
చక్షురాలోచనాయైవ సంశయం కురుతే మనః।
బుద్ధిరధ్యవసానాయ క్షేత్రజ్ఞః సాక్షివత్స్థితః॥ 12-192-20(72606)
`చిచ్ఛక్త్యాధిష్ఠితా బుద్ధిశ్చేతనేత్యభివిశ్రుతా।
చేతనానంతరో జీవస్తదా వేత్తి చ లక్ష్యతే॥ 12-192-21(72607)
నోత్సృజన్విసృజంశ్చైవ శరీరం దృశ్యతే తమః।
తస్మింశ్చేతోపలబ్ధిః స్యాత్తమో వా సారయంత్యుత॥ 12-192-22(72608)
ఊర్ధ్వం పాదతలాభ్యాం యదర్వాక్చోర్ధ్వం చ పశ్యతి।
ఏతేన సర్వమేవేదం బిద్ధ్యభివ్యాప్తమంతరం॥ 12-192-23(72609)
పురుషైరింద్రియాణీహ విజేతవ్యాని కృత్స్నశః।
తమో రజశ్చ సత్వం చ తేఽపి భావాస్తదాశ్రితాః॥ 12-192-24(72610)
ఏతాం బుద్ధ్వా నరో బుద్ధ్యా భూతానామాగతిం గతిం।
సమవేక్ష్య శనైశ్చైవ లభతే శమముత్తమం॥ 12-192-25(72611)
గుణైర్నేనీయతే బుద్ధిర్బుద్ధిరేవేంద్రియాణ్యపి।
మనఃషష్ఠాని సర్వాణి బుద్ధ్యభావే కుతో గుణాః॥ 12-192-26(72612)
ఇతి తన్మయమేవైతత్సర్వం స్థావరజంగమం।
ప్రలీయతే చోద్భవతి తస్మాన్నిర్దిశ్యతే తథా॥ 12-192-27(72613)
యేన పశ్యతి తచ్చక్షుః శృణోతి శ్రోత్రముచ్యతే।
జిఘ్రతి ఘ్రాణమిత్యాహూ రసం జానాతి జిహ్వయా॥ 12-192-28(72614)
త్వచా స్పర్శయతే స్పర్శం బుద్ధిర్విక్రియతేఽసకృత్।
యేన సంకల్పయత్యర్థం కించిద్భవతి తన్మనః॥ 12-192-29(72615)
అధిష్ఠానాని బుద్ధేర్హి పృథగర్థాని పంచధా।
పంచేంద్రియాణి యాన్యాహుస్తాన్యదృశ్యోఽధితిష్ఠతి॥ 12-192-30(72616)
పురుషాధిష్ఠితా బుద్ధిస్త్రిషు భావేషు వర్తతే।
కదాచిల్లభతే ప్రీతిం కదాచిదనుశోచతి॥ 12-192-31(72617)
న సుఖేన న దుఃఖేన కదాచిదపి వర్తతే।
ఏవం నరాణాం మనసి త్రిషు భావేష్వవస్థితా॥ 12-192-32(72618)
సేయం భావాత్మికా భావాంస్త్రీనేతానతివర్తతే।
సరితాం సాగరో భర్తా మహావేలామివోర్మిమాన్॥ 12-192-33(72619)
అవిభాగగతా బుద్ధిర్భావే మనసి వర్తతే।
ప్రవర్తమానం తు రజస్తద్భావమనువర్తతే॥ 12-192-34(72620)
ఇంద్రియాణి హి సర్వాణి ప్రవర్తయతి సా తదా।
తతః సత్వం తమో భావః ప్రాతియోగాత్ప్రవర్తతే॥ 12-192-35(72621)
ప్రీతిః సత్వం రజః శోకస్తమో మోహస్తు తే త్రయః।
యేయే చ భావా లోకేఽస్మిన్సర్వేష్వేతేషు వై త్రిషు॥ 12-192-36(72622)
ఇతి బుద్ధిగతిః సర్వా వ్యాఖ్యాతా తవ భారత।
ఇంద్రియాణి చ సర్వాణి విజేతవ్యాని ధీమతా॥ 12-192-37(72623)
సత్వం రజస్తమశ్చైవ ప్రాణినాం సంశ్రితాః సదా।
త్రివిధా వేదనా చైవ సర్వసత్వేషు దృశ్యతే॥ 12-192-38(72624)
సాత్వికీ రాజసీ చైవ తామసీ చేతి భారత।
సుఖస్పర్శః సత్త్వగుణో దుఃఖస్పర్శో రజోగుణః।
తమోగుణేన సంయుక్తౌ భవతో వ్యావహారికౌ॥ 12-192-39(72625)
తత్ర యత్ప్రీతిసంయుక్తం కాయే మనసి వా భవేత్।
వర్తతే సాత్వికో భావ ఇత్యుపేక్షేత తత్తథా॥ 12-192-40(72626)
అథ యద్దుఃఖసంయుక్తమప్రీతికరమాత్మనః।
ప్రవృత్తం రజ ఇత్యేవ తన్న సంరభ్య చింతయేత్॥ 12-192-41(72627)
అథ యన్మోహసంయుక్తమవ్యక్తవిషయం భవేత్।
అప్రతర్క్యమవిజ్ఞేయం తమస్తదుపధారయేత్। 12-192-42(72628)
ప్రహర్షః ప్రీతిరానందః సుఖం సంశాంతచిత్తతా।
కథంచిదభివర్తంత ఇత్యేతే సాత్వికా గుణా॥ 12-192-43(72629)
అతుష్టిః పరితాపశ్చ శోకో లోభస్తథాఽక్షమా।
లింగాని రజసస్తాని దృశ్యంతే హేత్వహేతుభిః॥ 12-192-44(72630)
అభిమానస్తథా మోహః ప్రమాదః స్వప్నతంద్రితా।
కథంచిదభివర్తంతే వివిధాస్తామసా గుణాః॥ 12-192-45(72631)
దూరగం బహుధాగామి ప్రార్థనాసంశయాత్మకం।
మనః సునియతం యస్య స సుఖీ ప్రేత్య చేహ చ॥ 12-192-46(72632)
సత్వక్షేత్రజ్ఞయోరేతదంతరం పశ్య సూక్ష్మయోః।
సృజతే తు గుణానేక ఏకో న సృజతే గుణాన్॥ 12-192-47(72633)
మశకోదుంబరౌ వాఽపి సంప్రయుక్తౌ యథా సదా।
అన్యోన్యమేతౌ స్యాతాం చ సంప్రయోగస్తథా తయోః॥ 12-192-48(72634)
పృథగ్భూతౌ ప్రకృత్యా తౌ సంప్రయుక్తౌ చ సర్వదా।
యథా మత్స్యో జలం చైవ సంప్రయుక్తౌ తథైవ తౌ॥ 12-192-49(72635)
న గుణా విదురాత్మానం స గుణాన్వేతి సర్వశః।
పరిద్రష్టా గుణానాం స సంసృష్టాన్మన్యతే తథా॥ 12-192-50(72636)
ఇంద్రియైస్తు ప్రదీపార్థం కురుతే బుద్ధిసప్తమైః।
నిర్విచేష్టైరజానద్భిః పరమాత్మా ప్రదీపవత్॥ 12-192-51(72637)
సృజతే హి గుణాన్సత్వం క్షేత్రజ్ఞః పరిపశ్యతి।
సంప్రయోగస్తయోరేష సత్వక్షేత్రజ్ఞయోర్ధ్రువః॥ 12-192-52(72638)
ఆశ్రయో నాస్తి సత్వస్య క్షేత్రజ్ఞస్య చ కశ్చన।
సత్వం మనః సంసృజతే న గుణాన్వై కదాచన॥ 12-192-53(72639)
రశ్మీస్తేషాం స మనసా యదా సంయంగియచ్ఛతి।
తదా ప్రకాశతేఽస్యాత్మా ఘటే దీపో జ్వలన్నివ॥ 12-192-54(72640)
త్యక్త్వా యః ప్రాకృతం కర్మ నిత్యమాత్మరతిర్మునిః।
సర్వభూతాత్మభూస్తస్మాత్స గచ్ఛేదుత్తమాం గతిం॥ 12-192-55(72641)
యథా వారిచరః పక్షీ సలిలేన న లిప్యతే।
ఏవమేవ కృతప్రజ్ఞో భూతేషు పరివర్తతే॥ 12-192-56(72642)
ఏవం స్వభావమేవైతత్స్వబుద్ధ్యా విహరేన్నరః।
అశోచన్నప్రహృష్యంశ్చ చరేద్విగతమత్సరః॥ 12-192-57(72643)
స్వభావసిద్ధ్యా యుక్తస్తు స నిత్యం సృజత గుణాన్।
ఊర్ణనాభిర్యథా సూత్రం విజ్ఞేయాస్తంతువద్గుణాః॥ 12-192-58(72644)
ప్రధ్వస్తా న నివర్ంతతే నివృత్తిర్నోపలభ్యతే।
ప్రత్యక్షేణ పరోక్షం తదనుమానేన సిధ్యతి॥ 12-192-59(72645)
ఏవమేకేఽధ్యవస్యంతి నివృత్తిరితి చాపరే।
ఉభయం సంప్రధార్యైతద్వ్యవస్యేత యథామతి॥ 12-192-60(72646)
ఇతీమం హృదయగ్రత్థిం బుద్ధిభేదమయం దృఢం।
విముచ్య సుఖమాసీత న శోచేచ్ఛిన్నసంశయః॥ 12-192-61(72647)
మలినాః ప్రాప్నుయుః శుద్ధిం యథా పూర్ణాం నదీం నరాః।
అవగాహ్య సువిద్వాంసో విద్ధి జ్ఞానమిదం తథా॥ 12-192-62(72648)
మహానద్యా హి పారజ్ఞస్తప్యతే న తదన్యథా।
న తు తప్యతి తత్త్వజ్ఞః ఫలే జ్ఞాతే తరత్యుత॥ 12-192-63(72649)
ఏవం యే విదురాధ్యాత్మం కేవలం జ్ఞానముత్తమం॥ 12-192-64(72650)
ఏతాం బుద్ధా నరః సర్వాం భూతానామాగతిం గతిం।
అవేక్ష్య చ శనైర్బుద్ధ్యా లభతే శమముత్తమం॥ 12-192-65(72651)
త్రివర్గో యస్య విదితః ప్రేక్ష్య తం స విముచ్యతే।
అన్వీక్ష్య మనసా యుక్తస్తత్త్వదర్శీ నిరుత్సుకః॥ 12-192-66(72652)
న చాత్మా శక్యతే ద్రష్టుమింద్రియేషు విభాగశః।
తత్రతత్ర విసృష్టేషు దుర్వార్యేష్వకృతాత్మభిః॥ 12-192-67(72653)
ఏతద్బుద్ధా భవేద్బుద్ధః కిమన్యద్బుద్ధిలక్షణం।
ప్రతిగృహ్య చ నిహ్నోతి హ్యన్యథా చ ప్రదృశ్యతే॥ 12-192-68(72654)
న సర్పతి చ యం ప్రాహుః సర్వత్ర ప్రతిహన్యతే।
ధూమేన చాప్రసన్నోఽగ్నిర్యథాఽర్కం న ప్రవర్తయేత్॥ 12-192-69(72655)
ధిష్ణ్యాధిపే ప్రసన్నే తు స్థితిమేతాం నిరీక్షతే।
అతిక్షూరాచ్చ సూక్ష్మత్వాత్ప్రస్థానం న ప్రకాశతే॥ 12-192-70(72656)
ప్రపద్య తచ్ఛ్రుతాహ్నాని చిన్మయం స్వీకృతం వినా।
విజ్ఞాయ తద్ధి మన్యంతే కృతకృత్యా మనీషిణః॥ 12-192-71(72657)
న భవతి విదుషాం తతో భయం
యదవిదుషాం సుమహద్భయం భవేత్।
న హి గతిరధికాస్తి కస్యచి
త్సతి హి గుణే ప్రవదంత్యతుల్యతాం॥ 12-192-72(72658)
యః కరోత్యనభిసంధిపూర్వకం
తచ్చ నిర్ణుదతి యత్పురా కృతం।
నాప్రియం తదుభయం కుతః ప్రియం
తస్య తజ్జనయతీహ సర్వతః॥ 12-192-73(72659)
లోకమాతురమసూయతే జన
స్తస్య తజ్జనయతీహ సర్వతః।
లోక ఆతురజనాన్విరావిణ
స్తత్తదేవ బహు పశ్య శోచతః।
తత్ర పశ్య కుశలానశోచతో 12-192-74(72660)
12-192-74f"
యే విదుస్తదుభయం పదం సతాం॥ ॥

ఇతి శ్రీమన్మహాభారతే శాంతిపర్వణి మోక్షధర్మపర్వణి ద్వినవత్యధికశతతమోఽధ్యాయః॥ 192॥

Mahabharata - Shanti Parva - Chapter Footnotes

12-192-47 క్షేత్రక్షేత్రజ్ఞయోరేతదితి ధ. పాఠః॥ 12-192-61 బుద్ధిమోహమయం దృఢమితి థ. ధ. పాఠః॥ 12-192-63 పారజ్ఞస్తప్యతే న చరన్యథేతి ధ. పాఠః। పారజ్ఞాస్తరంతే న తదన్యథేతి ట.థ. పాఠః॥

www.sanatanadharm.com - play store app (sanatana dharm)

"Bharathiya Sanatana Dharm" and Sanatana Dharmam & Dharmo rakshati Rakshitha logo are our trademarks. Unauthorised use of "Sanatana Dharmam & Dharmo rakshoati Rakshitha" and the logo is not allowed. Copyright © sanatanadharm.com All Rights Reserved . Made in India.